بودن یا نبودن کتابفروشان؛ مسئله ناشران چیست؟
ثبت نام کتابفروشیها برای شرکت در نمایشگاه کتاب تهران چند روزی است که به اتمام رسیده است، با این حال حرف و حدیث‌ها برای دومین حضور کتابفروشیها در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران که به شکل مجازی و از طریق سامانه بازار کتاب انجام میشود، داغ است.
سال گذشته نخستین تجربه حضور کتابفروشان در نمایشگاه کتاب تهران تجربه قابل توجهی بود، با وجود استقبال اندک کتابفروشان و برخلاف پیش‌بینی‌ها استقبال از کتابفروشیهای عضو سامانه آنچنان بالا گرفت که بسیاری از آن‌ها فروشگاه‌های خود را تعطیل کرده و تنها به انجام امورات مربوط به خرید‌های نمایشگاه کتاب تهران پرداختند، سرانجام کتابفروشان فروش 20 میلیاردی کتاب را در نمایشگاه رقم زدند.
اما حاشیه‌های حضور کتابفروشان در نمایشگاه مجازی کتاب تهران کم نبود، مهمترین چالش ایجاد شده در این زمینه عرضه کتاب با چند قیمت متفاوت در بخش مجازی نمایشگاه کتاب تهران بود، کتابفروشانی که نسخه‌های چاپ قدیمی کتاب‌ها را در اختیار داشتند، کتاب‌ها را ارزان‌تر از ناشر عرضه می‌کردند و مخاطب طبیعتاً کتاب با قیمت پایین‌تر را انتخاب می‌کرد، این امر هم داد ناشران را در آورده بود که معتقد بودند نمایشگاه کتاب فرصتی ده روزه برای آنان است که در این اوضاع نامناسب اقتصادی نشر بتوانند جبران ضرر و زیان یکساله اخیر را داشته باشند، که حالا با حضور کتابفروشان و عرضه کتاب با چند نرخ متفاوت این فرصت تبدیل به تهدید شده است.
اما روی دیگر ماجرا مشکلاتی بود که خود کتابفروشان با سامانه داشتند، مشکلاتی از قبیل کنسل شدن‌های پی‌درپی سفارشات به دلیل موجود نبودن کتاب‌ها در کتابفروشیها و...
این روزها در آستانه سی و پنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران بار دیگر کتابفروشان نیز حاضر می‌شوند تا در کنار ناشران در این بزرگترین رویداد فرهنگی سال شرکت کنند، اما حرف و حدیث‌ها بر سر این حضور و چالش‌های موجود در بین ناشران، ناشر کتابفروشها و اهالی فرهنگ و نشر دوباره داغ شده است.
عده‌ای معتقدند بر اساس آیین‌نامه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران، فروش کتاب در نمایشگاه تنها با ناشران است و حضور کتابفروشان در نمایشگاه و فروش توسط آن‌ها اساسا‌ً کاری غیرقانونی است، در مقابل عده‌ای دیگر نیز معتقدند که سهم کتابفروشان از فروش در نمایشگاه کتاب تهران سهم بسیار اندکی است و این یعنی ناشران سهم اصلی فروش را بر عهده دارند و چون کتابفروشان در سال‌های گذشته به مانند ناشران با مشکلات اقتصادی بسیاری دست و پنجه نرم کرده‌اند، این حضور می‌تواند نوعی حمایت از آن‌ها و کسب و کارشان باشد.
شرکت کتابفروشان در نمایشگاه بخش بزرگی از مخاطبان ناشران را حذف می‌کند
پروین صدقیان مدیر انتشارات گل آذین از جمله مخالفان حضور کتابفروشیها در نمایشگاه کتاب تهران است، او می‌گوید: شرکت کتابفروشان در نمایشگاه سالانه بین‌المللی کتاب تهران نقض واقعی حقوق ناشران، نویسندگان، مولفان و مترجمان است. اینکه این تصمیم با چه هدفی گرفته شده است بر همگان نامعلوم است. نمایشگاه بین‌المللی سالی یکبار و آنهم به مدت ده روز با تمام کم و کاستی‌های خود با هزار مشکل و کمبود جا، در محلی به نام مصلی که نمازخانه بزرگ تهران است و اصلاً جایگاه برگزاری نمایشگاه وزین کتاب نیست برگزار میشود. شرکت ناشران در این نمایشگاه با هزار و یک قاعده و قانون است، پس از اینکه نمایشگاه به عرصه مجازی هم کشیده شد باز هم این قواعد و قوانین به قوت خود باقی ماند. ولی اینکه این قواعد برای کتابفروشان که در تمام طول سال نمایشگاه کتاب خود را چه حقیقی و چه مجازی دارا هستند برقرار است یا خیر نمی‌دانم ولی این اصل برای همه مسجل است که کتاب‌های موجود در کتابفروشیها جهت فروش در نمایشگاه با علم به اینکه حداقل 90 درصد کتابفروشان ناشر هستند، نمی‌تواند کتاب‌های کلیه ناشران باشد. اگر از این منظر نگاه کنیم عملاً تبعیض بزرگی میان ناشرانی که کتابفروشی ندارند و ناشرکتابفروشان برقرار میشود که هیچ به سود ناشران فاقد کتابفروشی نیست. زیرا عملاً دو درگاه فروش کتاب برای ناشرکتابفروشان باز میشود که شایسته نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیست.
وی ادامه می‌دهد: از متولیان برگزاری نمایشگاه کتاب تهران مصرانه می‌خواهیم تا این ده روز را که تنها باقیمانده سنت بزرگ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در راستای کشاندن مخاطبین کتاب به عرصه عمومی کتاب و کتابخوانی است از بین نبرند و بگذارند دوستداران کتاب به این نمایشگاه بزرگ برای دیدن کلیه ناشران شرکت‌کننده بیایند و از نزدیک با کتاب دیدار و آشتی کنند.
شرکت کتابفروشان در این نمایشگاه بخش بزرگی از این مخاطبین را حذف خواهد کرد که خواست نه مجریان نمایشگاه و نه ناشران که با هزار زحمت و هزینه و آرزوی دریافت نقدینگی در این نمایشگاه شرکت می‌کنند نیست.
برای کتابفروشان در بازه زمانی دیگری غیر از نمایشگاه طرح فروش بگذارید
حسین جاوید مدیر انتشارات سده نیز دیگر ناشر مخالف حضور کتابفروشیها است، وی می‌گوید: نمایشگاه مجازی باید فقط مختص ناشرها برگزار شود و در بازه مناسب دیگری برای کتابفروشان طرح گذاشته شود، تجربه سال گذشته (مشارکت دادن کتابفروشیها در بخش مجازی نمایشگاه) اصلاً موفق نبود و قطعاً هم فروش ناشرها و کتابفروشها را پایین آورد، هم کتاب‌های تقلبی را از سوی معدودی متخلف وارد چرخه کرد، هم مخاطب را سردرگم.
وی ادامه می‌دهد: از اولین دوره نمایشگاه کتاب تهران، فروش مستقیم ناشران شروع شد و در همه این سال‌ها نمایشگاه مجالی بود برای حضور علاقه‌مندان، آشنایی با کتاب‌ها و خرید با تخفیف. این بازه به ناشران کمک می‌کرد، ذائقه خریدار را مستقیماً محک بزنند، با آن‌ها ارتباط بگیرند و ضمناً کتاب‌هایی را که یا تخصصی بودند یا کم‌طرفدار و در طول سال شاید راهی به قفسه کتابفروشیها و منازل مردم پیدا نمی‌کردند، به دست آن‌ها برسانند. در کنار این، نقدینگی حاصل از فروش مستقیم کتاب باعث می‌شد ناشرهای کوچک و متوسط نفسی تازه کنند و بتوانند چک‌ها را پاس کنند و دیون را بپردازند و در ماه‌های دیگر سال هم فعال باشند.
به گفته جاوید، اغلب ناشران هزینه‌هایشان کاملاً نقد و فروششان کاملاً نسیه و با چک‌های درازمدت است. روزگاری تورم وضع منطقی داشت و قابل پیش‌بینی بود، امروزه که شدت تورم از میزان سود ناشران جلو زده، چنین تولید و فروشی اصلاً منطق اقتصادی ندارد و محکوم به نابودی است. کما اینکه همین الان هم خیلی از ناشران به‌سختی پیش می‌روند و از هر 5 کتاب که تمام میشود، دو عنوان آن تجدید چاپ میشود و زور ناشر حتی به تجدید چاپ عناوین خودش هم نمی‌رسد، چه برسد به چاپ عناوین تازه. نمایشگاه مُسکنی است برای این وضع.
بیشتر بخوانید
حضور کتابفروشیها زمینه را برای قاچاق کتاب و کتاب‌سازها فراهم می‌کند
مدیر انتشارات سده با بیان این مطلب که نمایشگاه با ناشران گره خورده است، عنوان می‌کند: خیلی از علاقه‌مندان کتاب با حضور در نمایشگاه عاشق مطالعه و کتاب می‌شوند و در طول سال هم مشتری ثابت کتابفروشیها خواهند بود. نمایشگاه به ضرر کتابفروشها نیست، مکمل کار آن‌هاست. با حضور هم‌زمان ناشرها و کتابفروشها در نمایشگاه مجازی کتاب‌سازها فرصت عرضه کتاب‌هایشان را از طریق بعضی کتابفروشیهای نامعتبر خواهند داشت. ترجمه اصلی بین ده‌ها ترجمه فرعی و کپی گم میشود. کتاب‌هایی که کپی کتاب اصلی هستند (اصطلاحاً قاچاق) از طریق بعضی کتابفروشیهای نامعتبر عرضه خواهند شد. امکان ردگیری و بررسی ده‌ها هزار بسته قطعاً وجود نخواهد داشت. ــ ناشران (به‌خصوص ناشرهای کوچک و متوسط) نقدینگی کمتری به دست می‌آورند و بخش پررنگی از سهم بازارشان را به کتابفروشها واگذار می‌کنند. درنتیجه، توان ادامه دادن در طول سال را نخواهند داشت و کم‌کم تنوع بازار کم میشود، چون فقط ناشران بزرگ باقی می‌مانند. کتابفروشها در تأمین بعضی اقلام ناتوان خواهند بود (چنان‌که پارسال پیش آمد) و چون برخلاف ناشران امکان تولید ندارند، نارضایتی و شکایت پیش می‌آید که درنهایت به نام ناشران و کل نمایشگاه نوشته میشود. ناشران کالا را برای کتابفروشها تأمین نمی‌کنند تا خودشان آن‌ها را عرضه کنند. یک ماه قبل از نمایشگاه و چند روز بعد از نمایشگاه قطعاً خیلی از عناوین در کتابفروشیها کمیاب می‌شوند و...
اما عباس حسینی‌نیک مدیر انتشارات مجد درباره حضور کتابفروشها در نمایشگاه نظرات قابل توجهی دارد، حسینی نیک می‌گوید: مدیران وزارت ارشاد به این نتیجه رسیده‌اند که دامنه برگزاری نمایشگاه را به سطح کتابفروشیها توسعه دهند. این امر می‌تواند درست و در جهت توسعه جامعه نشر باشد.اما آنچه ما فکر می‌کنیم آن است که هم‌زمانی نمایشگاه کتابفروشان با نمایشگاه بین‌المللی کتاب به صلاح نیست.